Efnahagsmyndin á Íslandi er nú tvískipt á óheppilegan hátt. Annars vegar eru sífellt skýrari merki um að dregið hafi úr umsvifum í hagkerfinu og að slaki sé að myndast í þjóðarbúinu. Hins vegar er verðbólga enn þrálát, verðbólguvæntingar haldast langt yfir markmiði Seðlabankans og óvissa er um hvenær vaxtalækkunarferlið kemst aftur á fullt skrið. Í slíkri stöðu skiptir öllu að hagstjórn sé samstillt og raunsæ og að markmið í fjármálum hins opinbera auki ekki frekar þrýsting á verðbólgu.
Hver er hættan?
Nýleg vaxtaákvörðun Seðlabankans undirstrikar að undirliggjandi verðbólguþrýstingur er áfram mikill, þótt hægt hafi á efnahagsumsvifum og merki séu um kólnun á vinnumarkaði. Þetta er lykilatriði. Þegar dregur úr umsvifum en verðbólga lækkar ekki með skýrum hætti verður svigrúm til vaxtalækkana minna og hættan meiri á að vextir haldist háir lengur en þjóðarbúið þolir. Þá eykst einnig hættan á að fyrirtæki fresti fjárfestingum enn frekar og að heimili dragist lengur í skuldabyrði sem þau ráða illa við.
Kólnunarmerki á fasteignamarkaði
Á fasteignamarkaði eru kólnunarmerki orðin áberandi. Árshækkun íbúðaverðs hefur dregist saman, framboð hefur aukist og birgðatími lengst. Þetta birtist sérstaklega þegar kemur að nýjum íbúðum og þeim dýrari. Á sama tíma hefur dregið úr söluhraða og staða kaupenda styrkst miðað við síðustu misseri. Þótt þróun húsnæðisverðs geti verið ólík milli svæða og íbúðaflokka, og þótt eðlilegt sé að fasteignaverð taki breytingum, er heildarmyndin sú að markaðurinn virðist vera að færa sig yfir í varfærið jafnvægi og jafnvel kólnun.
Kólnunarmerki á vinnumarkaði
Á vinnumarkaði má sjá sambærilegt mynstur. Störfum hefur fjölgað mun hægar en áður og horfur benda til þess að atvinnuleysi geti orðið hærra að meðaltali en undanfarin ár, eða um 5%. Slík þróun er eðlileg þegar hagkerfi aðlagast hærra vaxtastigi, minni eftirspurn og samdrætti í fjárfestingum. En hún kallar jafnframt á ríka ábyrgð, bæði með tilliti til kjarasamninga og í opinberri fjármálastefnu.
Opinber gjaldtaka og verðbólguskot
Skyndilegar breytingar á gjaldtöku, t.d. á dýrar vörur eins og bifreiðar (vörugjöld), hafa haft veruleg áhrif á þróun verðbólgu og væntingar til skamms tíma. Þá er rétt að hafa í huga að breytingar eins og þær sem urðu á vörugjöldum um áramót breyta hegðun á markaði, til dæmis varðandi tímasetningu kaupa, eftirspurn eftir tilteknum bifreiðategundum eða tilfærslu viðskipta milli mánaða. Slíkt hefur áhrif á tekjuþróun ríkisins.
Það er þó jafnframt mikilvægt að halda heildarsamhenginu til haga. Aukin verðbólga er ekki aðeins tilkomin vegna eins þáttar, s.s. hækkunar vörugjalda. Hún endurspeglar einnig breiðari þrýsting í hagkerfinu, meðal annars í einkaneyslu, innlendum/erlendum kostnaði og væntingum, en hún verður ekki varanlega lækkuð nema hagstjórnin sé samstillt. Hér bera Alþingi, stjórnvöld og allir hagaðilar ríka ábyrgð.
Fjármálaáætlun 2027 til 2031 skiptir sköpum
Í þessu samhengi verður fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem lögð verður fram í mars einn mikilvægasti þáttur hagstjórnar næstu ára. Hún mun ekki aðeins setja ramma um útgjöld og tekjur hins opinbera næstu ár, heldur móta trúverðugleika ríkisins gagnvart markaðsaðilum, heimilum og fyrirtækjum.
Rétt er að hafa í huga að ríkisstjórnin stefnir á að ná hallalausum fjárlögum árið 2027. Það verður vandasamt verkefni og það krefst aga og vandvirkni. Umfram allt þarf ríkisstjórnin að meta hvernig staðið verði að áframhaldandi uppbyggingu innviða á sama tíma og blikur eru á lofti um tekjur ríkisins næstu misseri.
Varfærni, forgangsröðun og markviss hagstjórn
Raunsæ fjármálaáætlun þarf að fela í sér þrjá meginþætti. Í fyrsta lagi þarf hún að byggja á varfærnum þjóðhagsforsendum og sviðsmyndum í ljósi stöðu efnahagsmála. Hugsanlegt er að verðbólga hjaðni enn hægar en vonir standa til, að kólnun á húsnæðismarkaði dýpki, að hagvöxtur verði óverulegur á árinu og atvinnuleysi reynist viðvarandi meira en spár gera ráð fyrir.
Í öðru lagi þarf hún að forgangsraða útgjöldum markvissar en áður, á grunni skýrari markmiða um lykilárangur innan einstakra málefnasviða, með tímasettum
aðgerðum, þar á meðal hagræðingaraðgerðum. Vitanlega er umfjöllun í fjármálaáætlun að nokkru leyti almenn. Hún nær þó ekki tilgangi sínum ef hún er svo almenn að hvorki stjórnvöld né Alþingi geti nýtt hana sem raunhæft verkfæri til eftirlits með forgangsröðun og árangri. Það var aldrei tilgangur laga um opinber fjármál.
Í þriðja lagi þarf áætlunin að sýna skýrt hvernig stjórnvöld hyggjast styðja við atvinnusköpun og fjárfestingu atvinnuveganna með samstilltri hagstjórn, skynsamlegri skattastefnu og hvötum sem ýta undir framleiðni, nýsköpun og þar með verðmætasköpun.
Þórarinn Ingi Pétursson, þingmaður Framsóknar.
Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 7. febrúar 2026.
