Tag: Lilja Dögg Alfreðsdóttir

Íslandsbanki hefur lækkað hagvaxtarspá fyrir 2026 í 0,6%. Í reynd er hagkerfið því nær stopp. Á sama tíma er verðbólga 5,2% samkvæmt nýjustu mælingu Hagstofu Íslands. Þessi blanda, lítill vöxtur og þrálát verðbólga, veldur því að kaupmáttur rýrnar, fjárfesting minnkar og hætta á atvinnuleysi eykst.

Seðlabankinn telur nú að hagvöxtur fyrir 2025 sé um 0,9%, en það er langt undir fyrri væntingum. Ef mat Seðlabankans um landsframleiðslu árið 2025 gengur eftir þá er hagvöxtur um 1,5 prósentustigum lægri en forsendur fjárlaga gera ráð fyrir. Það getur þýtt um 15 milljarða kr. verri afkomu. Uppgjör ríkissjóðs skýrist ekki fyrr en í sumar, mögulega í byrjun júní, en sambandið er einfalt: meiri halli leiðir til meiri skulda, sem leiða til hærri fjármagnskostnaðar og minna svigrúms til þjónustu nema gripið sé til aðgerða.

Í þessu umhverfi gengur ekki að ríkisútgjöld aukist um 9% árið 2026. Slík útgjaldastefna viðheldur verðbólguþrýstingi og heldur vöxtum hærri en sjálfbært er fyrir þjóðarbúið. Vinda þarf ofan af útgjaldaaukningu hratt, með skýrri forgangsröðun, raunhæfu aðhaldi og umbótum sem lækka kerfisbundinn kostnað.

Brýnasta verkefnið núna er að vinna að stöðugleika í efnahagsstjórninni og ná tökum á verðbólguvæntingum. Til þess þarf að halda aftur af gjaldahækkunum hins opinbera og ríkisstjórnin þarf að leiða með góðu fordæmi. Allir hagaðilar verða að koma að þessu borði og vinna gegn þrálátri verðbólgu. Með 5,2% verðbólgu getur ríkið ekki aukið eftirspurn með útgjaldavexti án þess að ýta undir verðlag og vexti.

Ég fagna því að fjármálaráðherra hafi lýst því yfir að verið sé að undirbúa aðgerðir vegna verðbólgu en tíminn vinnur gegn okkur. Plan forsætisráðherra gengur ekki upp og því boðar fjármálaráðherra breytta stefnu. Réttast væri að leggja fram söguleg fjáraukalög hið fyrsta, sem hafa það að meginmarkmiði að vinna á verðbólguvæntingum. Þar þarf að endurmeta tekjuforsendur, forgangsraða útgjöldum og draga úr óþarfa óvissu. Leggja þarf fram raunhæfa áætlun en ekki plön sem ganga ekki upp. Tækifærin fyrir Ísland eru mikil en þau nýtast ekki sem skyldi ef hagstjórnin er í óvissu. Nauðsynlegt er að hefja nýja lífskjarasókn á Íslandi með skýra framtíðarsýn.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 31. janúar 2026.

Framsóknarflokkurinn hefur átt góða samleið með íslensku þjóðinni í gegnum tíðina og tekið virkan þátt í að koma Íslandi í fremstu röð þjóða. Tímamót eru fram undan hjá Framsókn, þar sem ný forysta verður kosin – þar sem ég hef boðið mig fram til formennsku. Ég legg áherslu á eftirtalin mál:

Heimilin og atvinnulífið

Standa þarf betur með heimilunum í landinu, þar sem þrengt er að stöðu þeirra. Heimilin finna fyrir auknum álögum í formi skattahækkana og greiðslu opinberra gjalda. Jafnframt hefur verðbólgan verið þrálát. Brýnasta verkefnið er að ná niður verðbólgu til að vextir geti lækkað. Sterkt atvinnulíf er lykillinn að öflugri velferð. Einfalda verður regluverk, minnka álögur og gera það enn samkeppnishæfara á alþjóðavísu. Heimagerð óvissa ríkir um þessar mundir, sem dregur úr fjárfestingum og hagvexti. Stjórnvöld þurfa að leiða með góðu fordæmi, halda aftur af eigin launahækkunum og hækkunum opinberra álaga og gjalda með 2,5% þaki sem kallast á við verðbólgumarkmið Seðlabankans.

Fullveldi Íslands og alþjóðasamvinna

Frelsi og fullveldi þjóðarinnar eru undirstaða framfara. Velmegun er mest í landinu, þegar við ráðum okkar málum og auðlindum sjálf. Sjálfbær auðlindanýting er grunnurinn að þeim lífskjörum sem Ísland býr við í dag. Aðild að Evrópusambandinu mun ekki auka hagsæld á Íslandi og hagsmunum Íslands er best borgið utan þess. Halda skal áfram góðum og nánum samskiptum við Evrópusambandið á grundvelli EES-samningsins.

Greiður aðgangur að helstu útflutningsmörkuðum þjóðarinnar er lykillinn að hagsæld, og því brýnt að Ísland sé í mikilli alþjóðasamvinnu og að hagsmunagæsla Íslands sé efld til muna. Við stöndum með frænd- og vinaþjóðum okkar, styðjum við Grænlendinga og lífskjarasókn þeirra og leggjum áherslu á að alþjóðalög séu virt. Áframhaldandi samstarf í öryggis- og varnarmálum á grundvelli Atlantshafsbandalagsins verður áfram hryggjarstykki í utanríkismálum þjóðarinnar.

Menntun, tækniframfarir og tungumálið

Menntun og tækniframfarir eru grundvöllurinn að áframhaldandi lífskjarasókn á Íslandi. Við verðum að gera betur í því að efla menntakerfið okkar en það viðfangsefni krefst samvinnu við kennara og skólastjórnendur. Fjárfestum í menntun og ráðumst í kerfisbreytingar sem byggjast á rannsóknum sem munu skila meiri árangri fyrir framtíð unga fólksins. Fjárfesta verður í tækniframförum, því tækifærin fyrir Ísland eru mörg á þessu sviði hvort heldur í hreinni orku, sjávarútvegi, ferðaþjónustu eða gervigreind. Tungumálið okkar, íslenskan, sameinar okkur. Fjárfestum í tungumálinu og gerum það aðgengilegt – þannig að allir geti lært íslensku. Ísland stendur frammi fyrir mörgum áskorunum en í því felast líka tækifæri, ef rétt er haldið á málum.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 24. janúar 2026.

Frjálsum og fullvalda lýðræðisríkjum hefur vegnað einna best í mannkynssögunni. Fram kemur í Íslendingabók Ara fróða að: „Ísland hafi fyrst byggst úr Noregi á dögum Haralds hins hárfagra“. Ein meginástæða þess að fólk ákvað að nema nýtt land á Íslandi ásamt ónógu landrými, var viljinn til að skapa nýtt samfélag sem var frjálst undan konungsvaldi. Vilji var til þess að móta nýjan samfélagssáttmála, þar sem lýðræði réð ríkjum um allt land en ekki á takmörkuðu svæði líkt og Gulaþing gerði. Landnemar Íslands náðu að reisa merkilegt samfélag sem við enn í dag njótum góðs af. Framfarir á Íslandi hafa átt sér stað þegar valdið hefur verið sem næst fólkinu í landinu. Þess vegna var barist fyrir endurreisn Alþingis og frjálsu og fullvalda ríki af Jóni Sigurðssyni forseta. Ein mesta sátt sem náðst hefur á Íslandi á síðari tímum var stofnun lýðveldisins Íslands.

Fullveldis- og sjálfstæðissaga Íslands einkennist af framförum og lífskjarasókn. Sjálfstæð nýting auðlinda okkar er áfram grundvöllurinn að áframhaldandi vexti þjóðarinnar. Mikilvægt er að tryggja áframhaldandi sjálfstæði Íslands á öllum sviðum og ekki síst við stjórn orkumála, sjávarútvegs og annarra náttúruauðlinda.

Hagsæld fæst ekki með umfangsmikilli skattlagningu, miðstýringu eða með því að fela stjórnun á eigin málum í hendur annarra. Enn verra er að blanda þessu þrennu saman. Flest ríki sem hafa reynslu af slíku stjórnarfari hafa ekki góða sögu að segja.

Samkvæmt gögnum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hefur hagvöxtur á Íslandi verið meira en helmingi hærri frá aldamótum en á evrusvæðinu. Atvinnuleysi hefur jafnframt verið hér helmingi minna og atvinnutekjur að meðaltali einna hæstar innan evrópska efnahagssvæðisins. Flestir hagfræðingar myndu segja að þetta væri nokkuð góður árangur.

Í umróti alþjóðastjórnmálanna er nauðsynlegt að rifja upp söguna og muna hvað hefur þjónað okkur vel. Í mínum huga er sjálfstæði þjóðarinnar ein mikilvægasta auðlind okkar. Því eigum við ekki að gefa því undir fótinn að ganga í Evrópusambandið né heldur vera undir öðru erlendu valdi.

Fram kemur í Ritgerð um ríkisvald hjá John Locke: „Frelsi mannsins í samfélagi felst í að lúta hvorki lögsögu neins annars valds en þess sem hefur verið komið á í ríkinu með samkomulagi, né að vera undir yfirráðum vilja nokkurs manns eða takmörkunum annarra laga en þeirra sem löggjafarvaldið hefur sett í samræmi við það umboð sem því hefur verið veitt.“ Grunninn að frjálsum lýðræðisríkjum má finna í þessari hugsun Locke. Höfum þessi grunngildi hugföst þegar umræðan um stöðu Íslands hefst fyrir alvöru og munum til hvers var barist á sínum tíma. Sýnum því virðingu og umfram allt skilning.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. viðskiptaráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 17. janúar 2026.

Íslandi hefur verið lýst sem ósökkvandi flugmóðurskipi í Norður-Atlantshafinu. Mikilvægi Íslands út frá öryggis- og varnarmálum er óumdeilt enda lagði Churchill mikið á sig til að halda siglingaleiðinni yfir Atlantshafið öruggri. Sú sögulega staðreynd að Ísland var staðsett þar sem lýðræði og markaðshagkerfi hafa verið ráðandi skýrir að mörgu leyti þá framþróun landsins frá sjálfstæði. Lýðræðishefðin á Íslandi á sér þó miklu lengri sögu, eins og þekkt er.

Mikil umræða hefur verið um utanríkisstefnu Bandaríkjanna í ljósi afskipta af stjórnarfari í Venesúela. Slík aðkoma Bandaríkjanna er ekki ný af nálinni. Hins vegar er það algjört nýmæli að forseti Bandaríkjanna lýsi ítrekað yfir vilja sínum til að komast yfir landsvæði bandalagsþjóða í trássi við vilja þeirra og heimamanna. Fjölmargar skoðanakannanir sýna að Grænlendingar vilja sjálfstæði, sérstaklega ef hagkerfið verður sjálfbært, en enn í dag reiða þeir sig á umfangsmikið fjárframlag frá Danmörku. Hins vegar, í ljósi þeirra auðlinda sem Grænland býr yfir, þá ætti efnahagur þeirra að taka við sér til heilla fyrir Grænlendinga sjálfa.

Eðlilega eru viðbrögðin sterk við þessari stefnubreytingu forseta Bandaríkjanna hjá bandalagsþjóðum. Hins vegar, ef marka má umræður í öldungadeild Bandaríkjanna í vikunni, þá virðast þessi áform forsetans eiga langt í land. Ásamt því liggur fyrir þingsályktunartillaga þess efnis að takmarka heimildir forsetans um að taka einhliða ákvörðun um stríðsrekstur þjóðarinnar.

Staða Íslands í alþjóðakerfinu er enn sterk út frá öryggis- og varnarhagsmunum. Fernt skiptir mestu í því samhengi, sem verður að halda til haga. Í fyrsta lagi að Ísland er herlaust ríki sem reiðir sig á varnarsamvinnu við önnur lýðræðisríki. Í öðru lagi þarf að styrkja þátttöku í starfi og verkefnum Atlantshafsbandalagsins – sem er ein meginvörn landsins. Í þriðja lagi þarf að efla varnarsamstarfið við Bandaríkin á grundvelli varnarsamnings frá 1951. Að lokum verður að styrkja þátttöku í svæðisbundnu samstarfi um varnar- og öryggismál með áherslu á norðurslóðir og norrænt varnarsamstarf. Þessar fjórar meginstoðir hafa að mestu verið gerðar í þverpólitískri sátt undanfarin ár og má finna í öryggis- og varnarmálastefnu utanríkisráðherra.

Rökstuðningur utanríkisráðherra um mikilvægi þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu til að styrkja varnir Íslands er veikur í besta falli, þar sem Evrópusambandið hefur ekki miðlægan her. Möguleg aðild að ESB er mjög umdeild og til þess fallin að sundra íslensku þjóðinni. Yfirvegun og festa eru lykilatriði fyrir Ísland á þessum viðsjárverðu tímum. Hringlandaháttur er ekki í boði. Sjálfstæði þjóðarinnar er okkar mesta auðlind og það ber að styrkja og verja.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. utanríkisráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 10. janúar 2026.

Verðbólga mælist 4,5%. Hagvöxtur er að minnka hratt á Íslandi og gert ráð fyrir að hann hafi verið 0,9% á síðasta ári. Atvinnuleysi mælist 6,5% og hefur vaxið hratt. Þetta eru ekki bara tölur á blaði: þær lýsa veikburða efnahagsstjórn.

Fyrsta stóra áskorunin 2026 er að ná verðbólgu niður og fara í raunverulegar aðgerðir sem ná tökum á verðbólguvæntingum. Ríkisstjórnin hefur ekki lagst á árarnar með Seðlabankanum og það sést best á fjárlagafrumvarpinu 2026. Þar er bætt við útgjöldum upp á 143 ma.kr.! Heildarútgjöld aukast um 5,4% á föstu verðlagi. Ljóst er að þau koma ekki til með að slá á verðbólgu. Gjöld og þjónusta ríkisins er einnig að hækka um 3,7%. Skilaboðin í þessum fjárlögum eru einföld. Ríkisstjórnin hefur ekki áhyggjur af verðbólguþróun. Hér þarf að gera betur með meiri aga og framsýni. Ríkisfjármál verða að styðja við aðhald peningastefnunnar með skýrri forgangsröðun, minni óvissu og ráðstöfunum sem draga úr þrýstingi í stað þess að kynda undir verðbólgunni, annars lengist hávaxtatímabilið og kostnaðurinn færist á heimilin.

Önnur áskorunin er hagvöxtur. Gert er ráð fyrir að hagvöxtur síðasta árs sé tæp 1% og hóflegum vexti í ár. Meginorsakir má finna í erfiðum skilyrðum á fjármálamarkaði, þrengt er að helstu útflutningsgreinum þjóðarbúsins í boði ríkisstjórnarinnar og svo er áframhaldandi óvissa um alþjóðaviðskipti. Aukin verðmætasköpun og hagvöxtur haldast í hendur. Ef þrengt er verulega að atvinnulífinu, þannig að verðmætasköpun og hagvöxtur minnki – þá getur það samfélag ekki vaxið og dafnað. Velferðarkerfið þarfnast þess að hér sé góður hagvöxtur.

Þriðja áskorunin er atvinnuleysi en það hefur aukist. Atvinnuleysi er mesta böl allra samfélaga. Franklin D. Roosevelt, fv. forseti Bandaríkjanna, skildi skaðsemi atvinnuleysis manna best og sagði í innsetningarræðunni: „Það er forgangsatriði að koma fólki í vinnu!“ Atvinnuleysi í kreppunni miklu hljóp á tugum prósenta og gríðarleg fátækt ríkti sökum þessa.

Skilaboð mín eru einföld. Við getum aldrei tekið góðum lífskjörum sem sjálfsögðum. Hafa þarf hugfast að íslenska þjóðin hefur lagt hart að sér. Ef efnahagsstefna er ekki skynsöm og þeir sem stýra skilja ekki í hverju samkeppnisstaða okkar liggur, þá getur fjarað ansi hratt undan. Það er skortur á skýrri stefnu í efnahagsmálum. Skilaboð ríkisstjórnarinnar eru fálmkennd. Fjármála- og efnahagsráðherra talar um að fjárlögin 2026 séu nokkuð aðhaldssöm en þau eru það ekki. Forsætisráðherra segir að um sé að ræða ákveðna aðlögun og hvetur þjóðina til að sýna þolinmæði – ég spyr á móti. Hvaða aðlögun? Eigum við að aðlaga okkur að hærra atvinnuleysi og litlum hagvexti, eins og sum ríki Evrópusambandsins. Ég segi: Nei, takk!

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. viðskiptaráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 3. janúar 2026.

Þorláksmessa er runnin upp og styttist óðfluga í stærstu hátíð kristins fólks um veröld alla. Dagurinn ber nafn Þorláks Þórhallssonar biskups í Skálholti. Þorlákur fékk snemma orð á sig fyrir að vera helgur maður sem gott væri að heita á. Hann er eini Íslendingurinn sem hefur verið tekinn í dýrlingatölu en það gerði Jóhannes Páll II hinn 14. janúar 1984. Þetta er jafnframt dagur eftirvæntingar og lokaundirbúnings: síðustu erindin, síðustu kveðjurnar, síðustu pakkarnir áður en hátíðin tekur við.

Þorláksmessa minnir okkur á að jólin eru líka menningarhátíð. Það er ekki tilviljun að Ísland skuli vera þekkt sem menningarland vegna þeirrar grósku sem ríkir á því sviði. Sköpunarkrafturinn skilar sér jafnan með sérstöku móti um jólin, þegar „uppskeran“ kemur í hús.

Jólabókaflóðið er árleg staðfesting á því að við höfum enn trú á orðum og frásögn. Bækur eru ekki aðeins afþreying heldur einnig vettvangur nýsköpunar og símenntunar og kynslóðabrú sem heldur menningararfi á loft. Þegar við gefum bók í jólapakka erum við um leið að gefa gæðatíma, orðaforða og tækifæri til samtals. Úrval íslenskra bóka fyrir alla aldurshópa er einstakt og þetta árið er engin undantekning.

Það sama á við um tónlistina. Aðventan er hálfgerður hljóðfæraskápur landsins, þar sem tónleikahald er einkar fjölbreytt: kirkjutónlist, sinfóníur, kammermúsík, djasstónleikar, popp, pönk o.s.frv. Kórar, stórir sem smáir, fylla hús og helgidóma og minna á að röddin er elsta hljóðfæri mannsins. Öflug umgjörð tónlistarnáms og menningarhúsa skiptir þar miklu og skilar sér í fagmennsku sem við njótum dag hvern.

Sviðslistir blómstra einnig. Leikhúsin bjóða jafnt upp á ný verk og sígildar sögur, sem laða sífellt til sín fjölbreyttan hóp fólks. Á nýju ári verður starfsemi um þjóðaróperu komin í fastari skorður en áður þekkist, sem hefur verið draumur margra í sviðslistum í áratugi. Flutningur starfsemi óperunnar inn í Þjóðleikhúsið er táknrænt framhald af skapandi Íslandi, þar sem við þorum að setja metnaðinn í forgrunn og skapa einstakan vettvang fyrir okkar fremsta sviðslistafólk og þjóðin öll nýtur góðs af.

Allt þetta á sér þó sameiginlega rót: tungumálið. Íslenskan er ekki aðeins miðill heldur uppspretta sköpunar; hún geymir blæbrigði og hugtök sem gera okkur kleift að semja, syngja, leika og ræða heiminn á okkar eigin forsendum. Höldum áfram að hlúa að henni í daglegu lífi okkar, í skólum og í hinum stafræna heimi. Höfum það ávallt hugfast að „á íslensku má alltaf finna svar“, eins og fram kemur í ljóði Þórarins Eldjárns. Hátíðin sem nú er að ganga í garð er allra hugljúfasti tími ársins vegna þeirra orða og tóna sem við njótum.

Ég óska ykkur öllum gleðilegra jóla og gæfuríks komandi árs.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. viðskiptaráðherra.

Greinin birtit fyrst í Morgunblaðinu 23. desember 2025.

Greiður aðgangur að heitu vatni á Íslandi frá landnámi hefur haft mikil mótandi áhrif á þróun menningar okkar. Við höfum öll notið góðs af heita vatninu og hefur það verið okkar lífsbjörg í gegnum aldirnar. Heitu laugarnar okkar hafa sannarlega mótað menningu okkar. Margar Íslendingasögur geta um baðferðir og heitar laugar, sem gefur vísbendingu um að baðmenning hafi verið í hávegum höfð. Í Laxdælu er Sælingsdalslaug í Dölunum vettvangur örlagaríkra stefnumóta, en þar segir: „Kjartan fór oft til Sælingsdalslaugar. Jafnan bar svo til að Guðrún var að laugu. Þótti Kjartani gott að tala við Guðrúnu því hún var bæði vitur og málsnjöll.“ Þessi frásögn sýnir hvernig fólk nýtti sér náttúrulaugar til samskipta og laugin verður táknræn fyrir eitt þekktasta ástarsamband Íslendingasagna.

Í kjölfar hitaveituvæðingar þjóðarinnar risu manngerðar sundlaugar vítt og breitt um landið. Sundlaugamenning þróaðist og varð að ríkum þætti í daglegu lífi Íslendinga. Vegna þessarar ríku sögu lauga á Íslandi var ákveðið í mars 2024 að tilnefna sundlaugamenningu á Íslandi á skrá UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf mannkyns. Í kjölfarið hófst 18 mánaða matsferli, sem lauk formlega með fundi þar sem staðfest var að sundlaugamenning Íslands skyldi hljóta þessa æðstu viðurkenningu á sviði lifandi hefða í heiminum. Þetta er fyrsta sjálfstæða skrásetning Íslands á listann. Í tilnefningunni var lögð áhersla á sundlaugar sem almenningsrými, þar sem kynslóðir koma saman til að synda, spjalla við vini eða ókunnuga og njóta vatns. Að baki skrásetningunni liggur mikil undirbúningsvinna í höndum menningar- og viðskiptaráðuneytis, Þjóðminjasafns Íslands og Stofnunar Árna Magnússonar. Tíu sveitarfélög sendu skriflega stuðningsyfirlýsingu, þar á meðal Reykjavíkurborg sem hafði veg og vanda af gerð myndbands um sundlaugamenningu sem fylgdi tilnefningunni. Fjölmargir sundlaugargestir um allt land lögðu tilnefningunni lið með því að deila reynslu sinni og undirstrika mikilvægi þessarar menningarhefðar. Það má með sanni segja að viðurkenningin sé afrakstur mikillar samvinnu ólíkra einstaklinga, stofnana og stjórnvalda.

Frá náttúrulaugum landnámsmanna til nútímasundlauga hefur heita vatnið verið rauði þráðurinn í íslenskri menningu. Fortíðin sýnir okkur hvernig vatnið skapaði tengsl, byggði samfélög og varð vettvangur samskipta. Laugarnar eru í dag einn stærsti vettvangur samskipta þjóðarinnar, þar sem kynslóðir koma saman dag hvern. Með skráningu UNESCO er ekki aðeins verið að heiðra þessa sögu, heldur líka verið að vernda hana til framtíðar. Ég vil nota tækifærið og þakka öllum þeim sem tóku þátt í þessu verkefni og óska okkur til hamingju með þessa viðurkenningu!

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. viðskiptaráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 16. desember 2025.

Flestir þekkja söguna af manninum í Biblíunni sem reisti húsið sitt á sandi. Allt var í himnalagi þar til óveðrið skall á og leiddi í ljós að grunnurinn var veikur og húsið hrundi. Fjárlög sem byggjast á veikum forsendum eru af sama toga.

Fjárlagafrumvarp fyrir árið 2026 virðist vera að lenda í sömu vandræðunum og hús mannsins sem reist var á sandi. Samkvæmt nýrri þjóðhagsspá Seðlabanka Íslands er gert ráð fyrir mun minni hagvexti í ár eða 0,9% í stað 2,3%. Við blasir hagkerfi þar sem umsvif dragast saman og viðvarandi slaki hefur tekið við af tímabundinni kólnun. Fyrri forsendur um hagvöxt eru brostnar.

Röð áfalla í útflutningsdrifnum atvinnugreinum þjóðarbúsins hefur dunið á okkur, ásamt nýjum tollum Bandaríkjanna og Evrópusambandsins. Þessi staða hefur rýrt horfur um vöxt og tekjuöflun. Afleiðingin er sú að tekjustofnar ríkisins eru líklegir til að þróast með öðrum hætti en fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir. Á sama tíma bendir Seðlabankinn á að árið 2026 geti orðið enn erfiðara, með minni fjárfestingu, auknu atvinnuleysi og slaka í þjóðarbúinu. Þetta hefur bæði áhrif á tekju- og útgjaldahlið ríkissjóðs og kallar á meiri varfærni.

Óvissa er einkennandi fyrir flesta þætti efnahagskerfisins og nær ekki bara til útflutnings heldur einnig lánamarkaða, verðbólguvæntinga og gengisþróunar. Í slíkum aðstæðum ætti fjárlagagerð að byggjast á varfærnum forsendum og traustri áhættustýringu. Þrátt fyrir það er almennur varasjóður ríkissjóðs skorinn niður í 1% af heildarútgjöldum, sem er aðeins lögbundið lágmark. Í ljósi þess óvissustigs sem nú ríkir er eðlilegt að varasjóður sé frekar á bilinu 1,5-2% til að mæta þeim áföllum sem fyrirsjáanlegt er að geti átt sér stað.

Niðurstaðan er sú að forsendur fjárlaga næsta árs eru byggðar á of veikum grunni. Fjármálastefna sem miðast við þróttmikinn hagvöxt og öflugan útflutning endurspeglar ekki lengur efnahagslegan veruleika. Trúverðugleiki ríkisfjármála er forsenda þess að heildstæð efnahagsstefna njóti trausts. Þegar tekjuáætlanir byggjast á bjartsýni frekar en raunsæi, þá er hætt við að traustið minnki.

Ég hvet ríkisstjórnina til að sýna meiri fyrirhyggju, skerpa forgangsröðun og tryggja að opinber fjármál standist raunsæispróf. Að öðrum kosti má segja að verið sé byggja hús ríkisfjármálanna á sandi.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. viðskiptaráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 9. desember 2025.

107 ár eru liðin frá því að deilum um fullveldi Íslands lauk með undirritun sambandslagasamningsins, sem tók gildi 1. desember 1918. Frelsisþráin var drifkrafturinn, að Íslendingar réðu sínum málum sjálfir og mótuðu framtíð barna sinna. Saga fullveldisins er saga framfara. Á rúmri öld hefur okkur tekist að byggja upp afar öflugt velferðarsamfélag, nýta auðlindir landsins af ábyrgð og skapa list sem dáðst er að um heim allan. Allir Íslendingar hafa lagt sig fram við að móta samfélagið okkar með þessum hætti.

Ein af mikilvægustu stoðunum í samheldni þjóðarinnar og framgangi hennar er tungumálið okkar, íslenskan. Þjóðin hefur ætíð verið stolt af tungumálinu sínu og hverju það hefur áorkað. Jónas Hallgrímsson skáld var fremstur í flokki að lyfta okkar ástkæra og ylhýra máli. Allt bendir til þess að þær þjóðfélagsbreytingar sem fram undan eru vegna innreiðar gervigreindar séu ámóta miklar og íslenskt samfélag upplifði á 20. öld, ef ekki umfangsmeiri. Í mínum huga skiptir öllu að íslenskan sjálf, tungumálið okkar, haldi áfram að vera framsækin í heimi gervigreindar með tilkomu öflugrar máltækni. Íslensk máltækni er ekki munaður heldur nauðsyn. Við verðum að tryggja að hægt sé að tala við símann, tölvuna og bílinn á íslensku. Þetta krefst áframhaldandi skýrrar stefnu, fjárfestinga og samstöðu fræðasamfélags, atvinnulífs og stjórnvalda.

Um leið og við erum í sókn fyrir íslenskuna, þá verðum við að horfa til þeirra tækifæra sem felast í gervigreindinni sjálfri. Sé gervigreindin innleidd af ábyrgð og sanngirni, þá getur hún aðstoðað okkur við ýmsar meiriháttar framfarir í atvinnulífinu. Til þess verðum við þó að tryggja að ávinningurinn nái til allra, óháð aldri, búsetu eða bakgrunni. Gervigreind má hvorki verða tæki til að auka misskiptingu né grafa undan trausti á lýðræði. Hún á að vera þjónn samfélagsins, ekki húsbóndi þess. Þess vegna þarf að byggja upp stafræna hæfni og gagnalæsi frá grunnskóla og upp í háskóla ásamt símennt.

En tæknin leysir okkur ekki undan ábyrgð þess að tryggja bjarta framtíð íslenskunnar. Hvert og eitt okkar ber ábyrgð með því hvaða mál við veljum í snjalltækjum, í merkingum í verslunum, í tungumáli vinnustaða, í því hvaða efni við búum til og deilum. Við getum aldrei sætt okkur við að framtíðarsaga fullveldis Íslands verði ekki sögð á íslensku.

Markmiðið hlýtur að vera að næstu hundrað ár fullveldis verði ekki síður farsæl en þau sem að baki eru. Að sama skapi skal sagan áfram verða skrifuð á íslensku. Fullveldið á tímum gervigreindarinnar felst í því að við ráðum sjálf ferðinni, nýtum tæknina í okkar þágu og tryggjum að hún styrki íslenska tungu.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. menningarráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 2. desember 2025.

Íslenska menntakerfið stendur á ákveðnum krossgötum. Margt hefur áunnist að undanförnu en ráðist hefur verið í fjölmargar mikilvægar aðgerðir: Heildstæð menntastefna til ársins 2030 var samþykkt á Alþingi, átakinu „Fjölgum kennurum“ var hrint í framkvæmd með góðum árangri, Menntafléttan og sérstakur sjóður fyrir menntarannsóknir voru sett á laggirnar og unnið var að skýrari matsviðmiðum í íslensku og stærðfræði, brotthvarf á framhaldsskólastiginu minnkaði, hálftómar verknámsstofur urðu yfirfullar í kjölfar róttækra breytinga, matsferill þróaður til að meta betur árangur barna í menntakerfinu ásamt ýmsum öðrum aðgerðum. Samt blasir við að betur má ef duga skal. Alþjóðlega PISA-menntarannsóknin sýnir svart á hvítu að ungmennin okkar eru að halda áfram að dragast aftur úr jafnöldrum sínum og árangurinn því nú orðinn lakari en meðaltal OECD-ríkja.

En hvers vegna er staðan þessi? Eitt af því sem við vitum er að fagorðaforði barnanna er lakari en í samanburðarríkjum – en hvers vegna? Við vitum að í löndum eins og Svíþjóð og Eistlandi fá nemendur á miðstigi fleiri kennslustundir í móðurmáli og náttúruvísindum. Hins vegar þurfum við frekari menntarannsóknir til þess að skýra þessa þróun betur og vera í stakk búin til þess að bæta stefnuna. Næsta rökrétta skref er því ítarleg, óháð samanburðarrannsókn á íslenska menntakerfinu og þeim kerfum í Evrópu sem ná góðum árangri. Slík rannsókn þarf að fara ofan í saumana á helstu lykilþáttum menntakerfa eins og fjölda kennslutíma í grunnfögum, námsefni, námsgagnagerð, námsmati, umfangi snemmtækrar íhlutunar, kennaramenntun, starfsumhverfi kennara og skólastjórnenda, forgangsröðun fjármuna og hlutverki ríkis og sveitarfélaga.

Til að þessi vegferð verði trúverðug þurfum við þjóðarsátt um mikilvægi menntunar. Menntun þarf í auknum mæli að verða forgangsmál þvert á flokka í samstarfi við kennara, skólastjórnendur, atvinnulíf og verkalýðshreyfinguna. Menntastefnan til 2030 getur veitt skýra sýn um vegferðina, en samanburðarrannsóknin og mælanleg markmið verða að vera til að tryggja að breytingarnar sjáist inni í kennslustofunni, ekki aðeins í skýrslum. Framtíðarsókn í menntamálum snýst um að öll börn á Íslandi fái raunveruleg tækifæri til að láta ljós sitt skína í skólanum. Öflugt menntakerfi er ekki aukaatriði heldur forsenda velferðar og verðmætasköpunar. Framtíð Íslands ræðst af því hvort okkur takist að fylgja þessari sýn eftir. Um leið verðum við að tryggja að hvert barn finni nám við hæfi. Við höfum alla burði til að sækja fram í menntamálum; kennararnir eru öflugir en til að styrkja menntakerfið okkur þurfum við betri samanburð og vera tilbúin að ráðast í róttækari breytingar í þágu samfélags.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. menntamálaráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 25. nóvember 2025.