Author: einar

Frjálsum og fullvalda lýðræðisríkjum hefur vegnað einna best í mannkynssögunni. Fram kemur í Íslendingabók Ara fróða að: „Ísland hafi fyrst byggst úr Noregi á dögum Haralds hins hárfagra“. Ein meginástæða þess að fólk ákvað að nema nýtt land á Íslandi ásamt ónógu landrými, var viljinn til að skapa nýtt samfélag sem var frjálst undan konungsvaldi. Vilji var til þess að móta nýjan samfélagssáttmála, þar sem lýðræði réð ríkjum um allt land en ekki á takmörkuðu svæði líkt og Gulaþing gerði. Landnemar Íslands náðu að reisa merkilegt samfélag sem við enn í dag njótum góðs af. Framfarir á Íslandi hafa átt sér stað þegar valdið hefur verið sem næst fólkinu í landinu. Þess vegna var barist fyrir endurreisn Alþingis og frjálsu og fullvalda ríki af Jóni Sigurðssyni forseta. Ein mesta sátt sem náðst hefur á Íslandi á síðari tímum var stofnun lýðveldisins Íslands.

Fullveldis- og sjálfstæðissaga Íslands einkennist af framförum og lífskjarasókn. Sjálfstæð nýting auðlinda okkar er áfram grundvöllurinn að áframhaldandi vexti þjóðarinnar. Mikilvægt er að tryggja áframhaldandi sjálfstæði Íslands á öllum sviðum og ekki síst við stjórn orkumála, sjávarútvegs og annarra náttúruauðlinda.

Hagsæld fæst ekki með umfangsmikilli skattlagningu, miðstýringu eða með því að fela stjórnun á eigin málum í hendur annarra. Enn verra er að blanda þessu þrennu saman. Flest ríki sem hafa reynslu af slíku stjórnarfari hafa ekki góða sögu að segja.

Samkvæmt gögnum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hefur hagvöxtur á Íslandi verið meira en helmingi hærri frá aldamótum en á evrusvæðinu. Atvinnuleysi hefur jafnframt verið hér helmingi minna og atvinnutekjur að meðaltali einna hæstar innan evrópska efnahagssvæðisins. Flestir hagfræðingar myndu segja að þetta væri nokkuð góður árangur.

Í umróti alþjóðastjórnmálanna er nauðsynlegt að rifja upp söguna og muna hvað hefur þjónað okkur vel. Í mínum huga er sjálfstæði þjóðarinnar ein mikilvægasta auðlind okkar. Því eigum við ekki að gefa því undir fótinn að ganga í Evrópusambandið né heldur vera undir öðru erlendu valdi.

Fram kemur í Ritgerð um ríkisvald hjá John Locke: „Frelsi mannsins í samfélagi felst í að lúta hvorki lögsögu neins annars valds en þess sem hefur verið komið á í ríkinu með samkomulagi, né að vera undir yfirráðum vilja nokkurs manns eða takmörkunum annarra laga en þeirra sem löggjafarvaldið hefur sett í samræmi við það umboð sem því hefur verið veitt.“ Grunninn að frjálsum lýðræðisríkjum má finna í þessari hugsun Locke. Höfum þessi grunngildi hugföst þegar umræðan um stöðu Íslands hefst fyrir alvöru og munum til hvers var barist á sínum tíma. Sýnum því virðingu og umfram allt skilning.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. viðskiptaráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 17. janúar 2026.

Íslandi hefur verið lýst sem ósökkvandi flugmóðurskipi í Norður-Atlantshafinu. Mikilvægi Íslands út frá öryggis- og varnarmálum er óumdeilt enda lagði Churchill mikið á sig til að halda siglingaleiðinni yfir Atlantshafið öruggri. Sú sögulega staðreynd að Ísland var staðsett þar sem lýðræði og markaðshagkerfi hafa verið ráðandi skýrir að mörgu leyti þá framþróun landsins frá sjálfstæði. Lýðræðishefðin á Íslandi á sér þó miklu lengri sögu, eins og þekkt er.

Mikil umræða hefur verið um utanríkisstefnu Bandaríkjanna í ljósi afskipta af stjórnarfari í Venesúela. Slík aðkoma Bandaríkjanna er ekki ný af nálinni. Hins vegar er það algjört nýmæli að forseti Bandaríkjanna lýsi ítrekað yfir vilja sínum til að komast yfir landsvæði bandalagsþjóða í trássi við vilja þeirra og heimamanna. Fjölmargar skoðanakannanir sýna að Grænlendingar vilja sjálfstæði, sérstaklega ef hagkerfið verður sjálfbært, en enn í dag reiða þeir sig á umfangsmikið fjárframlag frá Danmörku. Hins vegar, í ljósi þeirra auðlinda sem Grænland býr yfir, þá ætti efnahagur þeirra að taka við sér til heilla fyrir Grænlendinga sjálfa.

Eðlilega eru viðbrögðin sterk við þessari stefnubreytingu forseta Bandaríkjanna hjá bandalagsþjóðum. Hins vegar, ef marka má umræður í öldungadeild Bandaríkjanna í vikunni, þá virðast þessi áform forsetans eiga langt í land. Ásamt því liggur fyrir þingsályktunartillaga þess efnis að takmarka heimildir forsetans um að taka einhliða ákvörðun um stríðsrekstur þjóðarinnar.

Staða Íslands í alþjóðakerfinu er enn sterk út frá öryggis- og varnarhagsmunum. Fernt skiptir mestu í því samhengi, sem verður að halda til haga. Í fyrsta lagi að Ísland er herlaust ríki sem reiðir sig á varnarsamvinnu við önnur lýðræðisríki. Í öðru lagi þarf að styrkja þátttöku í starfi og verkefnum Atlantshafsbandalagsins – sem er ein meginvörn landsins. Í þriðja lagi þarf að efla varnarsamstarfið við Bandaríkin á grundvelli varnarsamnings frá 1951. Að lokum verður að styrkja þátttöku í svæðisbundnu samstarfi um varnar- og öryggismál með áherslu á norðurslóðir og norrænt varnarsamstarf. Þessar fjórar meginstoðir hafa að mestu verið gerðar í þverpólitískri sátt undanfarin ár og má finna í öryggis- og varnarmálastefnu utanríkisráðherra.

Rökstuðningur utanríkisráðherra um mikilvægi þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu til að styrkja varnir Íslands er veikur í besta falli, þar sem Evrópusambandið hefur ekki miðlægan her. Möguleg aðild að ESB er mjög umdeild og til þess fallin að sundra íslensku þjóðinni. Yfirvegun og festa eru lykilatriði fyrir Ísland á þessum viðsjárverðu tímum. Hringlandaháttur er ekki í boði. Sjálfstæði þjóðarinnar er okkar mesta auðlind og það ber að styrkja og verja.

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. utanríkisráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 10. janúar 2026.

Verðbólga mælist 4,5%. Hagvöxtur er að minnka hratt á Íslandi og gert ráð fyrir að hann hafi verið 0,9% á síðasta ári. Atvinnuleysi mælist 6,5% og hefur vaxið hratt. Þetta eru ekki bara tölur á blaði: þær lýsa veikburða efnahagsstjórn.

Fyrsta stóra áskorunin 2026 er að ná verðbólgu niður og fara í raunverulegar aðgerðir sem ná tökum á verðbólguvæntingum. Ríkisstjórnin hefur ekki lagst á árarnar með Seðlabankanum og það sést best á fjárlagafrumvarpinu 2026. Þar er bætt við útgjöldum upp á 143 ma.kr.! Heildarútgjöld aukast um 5,4% á föstu verðlagi. Ljóst er að þau koma ekki til með að slá á verðbólgu. Gjöld og þjónusta ríkisins er einnig að hækka um 3,7%. Skilaboðin í þessum fjárlögum eru einföld. Ríkisstjórnin hefur ekki áhyggjur af verðbólguþróun. Hér þarf að gera betur með meiri aga og framsýni. Ríkisfjármál verða að styðja við aðhald peningastefnunnar með skýrri forgangsröðun, minni óvissu og ráðstöfunum sem draga úr þrýstingi í stað þess að kynda undir verðbólgunni, annars lengist hávaxtatímabilið og kostnaðurinn færist á heimilin.

Önnur áskorunin er hagvöxtur. Gert er ráð fyrir að hagvöxtur síðasta árs sé tæp 1% og hóflegum vexti í ár. Meginorsakir má finna í erfiðum skilyrðum á fjármálamarkaði, þrengt er að helstu útflutningsgreinum þjóðarbúsins í boði ríkisstjórnarinnar og svo er áframhaldandi óvissa um alþjóðaviðskipti. Aukin verðmætasköpun og hagvöxtur haldast í hendur. Ef þrengt er verulega að atvinnulífinu, þannig að verðmætasköpun og hagvöxtur minnki – þá getur það samfélag ekki vaxið og dafnað. Velferðarkerfið þarfnast þess að hér sé góður hagvöxtur.

Þriðja áskorunin er atvinnuleysi en það hefur aukist. Atvinnuleysi er mesta böl allra samfélaga. Franklin D. Roosevelt, fv. forseti Bandaríkjanna, skildi skaðsemi atvinnuleysis manna best og sagði í innsetningarræðunni: „Það er forgangsatriði að koma fólki í vinnu!“ Atvinnuleysi í kreppunni miklu hljóp á tugum prósenta og gríðarleg fátækt ríkti sökum þessa.

Skilaboð mín eru einföld. Við getum aldrei tekið góðum lífskjörum sem sjálfsögðum. Hafa þarf hugfast að íslenska þjóðin hefur lagt hart að sér. Ef efnahagsstefna er ekki skynsöm og þeir sem stýra skilja ekki í hverju samkeppnisstaða okkar liggur, þá getur fjarað ansi hratt undan. Það er skortur á skýrri stefnu í efnahagsmálum. Skilaboð ríkisstjórnarinnar eru fálmkennd. Fjármála- og efnahagsráðherra talar um að fjárlögin 2026 séu nokkuð aðhaldssöm en þau eru það ekki. Forsætisráðherra segir að um sé að ræða ákveðna aðlögun og hvetur þjóðina til að sýna þolinmæði – ég spyr á móti. Hvaða aðlögun? Eigum við að aðlaga okkur að hærra atvinnuleysi og litlum hagvexti, eins og sum ríki Evrópusambandsins. Ég segi: Nei, takk!

Lilja Dögg Alfreðsdóttir, varaformaður Framsóknar og fv. viðskiptaráðherra.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 3. janúar 2026.